مهندسی آب در ایران ریشه ای هزارساله دارد
کوتاه کننده لینک: کرج _ محمد بن حسن کرجی، دانشمند کمترشناخته شده ایرانی، با آثار خود در عرصه جبر، ریاضیات و آب های زیرزمینی، قسمتی از میراث علمی تمدن ایرانی ـ اسلامی را رقم زد.
خبرگزاری مهر، گروه استان ها، حمیدرضا عبدالمنافی: آب برای ایرانیان همیشه چیزی فراتر از یک نیاز طبیعی بوده است. در طول تاریخ، همین آب بود که تعیین کرد مردم کجا سکونت کنند، کشاورزی کجا رونق بگیرد و تمدن در کدام نقطه شکل بگیرد. در سرزمینی که بخش بزرگی از آن با کمبود منابع آب سطحی مواجه بوده، ایرانیان ناگزیر دانش و مهارتی پروراندند که با آن آب را در دل زمین پیدا کنند، مسیر جریانش را بشناسند و با محاسبات دقیق به سطح زمین برسانند. قنات و شیوه های مهندسی انتقال آب، حاصل همین تجربه تاریخی است؛ تجربه ای که علاوه بر مهارت اجرائی، بر دانش ریاضی، اندازه گیری و شناخت منابع زیرزمینی استوار بوده است.
محمد بن حسن کرجی از چهره های کمتر شناخته شده این میراث علمی است؛ دانشمندی ایرانی که در قرن چهارم و اوایل قرن پنجم هجری در عرصه جبر، حساب و مهندسی آب آثار ارزشمندی از خود به جا گذاشت. نام او شاید در مقایسه با برخی دانشمندان مشهور ایرانی کمتر به گوش مردم رسیده باشد، اما بازخوانی آثارش نشان میدهد تاریخ علم ایران به چند نام آشنا محدود نمی شود و دانشمندان دیگری هم در ایجاد مبانی علوم ریاضی و مهندسی نقش داشته اند.
با همین نگاه، دانشگاه آزاد اسلامی واحد کرج روز ۱۹ آبان ماه ۱۴۰۵ همایش ملی محمد بن حسن کرجی را برگزار کرد. در این همایش، علاوه بر بررسی جایگاه علمی این دانشمند، دو اثر در رابطه با میراث ریاضی او هم پرده برداری شد تا محققان بالاتر از پیش با اندیشه های یکی از چهره های تاریخ علم ایران آشنا گردند.
کرجی؛ ریاضیات در خدمت شناخت آب های زیرزمینی
حسین کلانتری، رئیس دانشگاه آزاد اسلامی استان البرز در این همایش، محمد بن حسن کرجی را از مفاخر علمی قرن چهارم و اوایل قرن پنجم هجری معرفی نمود و اظهار داشت: این دانشمند ایرانی در حوزه آب های پنهان، نقشه برداری و توسعه جبر و ریاضیات در تمدن ایرانی ـ اسلامی تلاشهای قابل توجهی داشته است.
وی با اشاره به اهمیت بازخوانی آثار کرجی اظهار نمود: تجربه های علمی این دانشمند در عرصه منابع آب، خصوصاً قنات و آب های زیرزمینی، ظرفیت قابل توجهی جهت استفاده در مطالعات و فناوری های امروز دارد.
وی با اعلان اینکه کرجی بالاتر از چهار کتاب داشته است، اضافه کرد: قسمتی از آثار او به جبر و ریاضیات و بخش دیگر به مبحث آب های پنهان اختصاص دارد و شناخت این آثار می تواند زمینه استفاده از تجربه دانشمندان گذشته در عرصه علم و تکنولوژی امروز را فراهم آورد.
رئیس دانشگاه آزاد اسلامی استان البرز همینطور از رونمایی دو کتاب در این همایش اطلاع داد و اظهار داشت: «الکافی فی الحساب» و اثری در عرصه جبر و مقابله، با ترجمه استادان دانشگاه آزاد اسلامی در این مراسم رونمایی شدند.
دانشمندی که ریاضیات را از هندسه به جبر پیوند زد
در بخش دیگری از همایش، عزت مسلمین سعدآبادی با اشاره به لزوم معرفی دانشمندان کمتر شناخته شده ایرانی، اظهار نمود: در تاریخ علم ایران شخصیت هایی مانند خوارزمی و ابن سینا بیشتر شناخته شده اند، اما چهره هایی همچون محمد بن حسن کرجی با وجود آثار و موفقیتهای علمی، کمتر به جامعه معرفی شده اند.
وی با اشاره به جایگاه کرجی در توسعه ریاضیات اظهار داشت: یکی از خصوصیت های مهم کار علمی او، حرکت از شیوه های هندسی به سوی شیوه های جبری در حل مسایل ریاضی بود؛ نگاهی که امکان حل معادلات را از راه روابط و محاسبات جبری فراهم می کرد.
سعدآبادی با اشاره به فعالیتهای کرجی در حوزه توان های منفی و مباحث جبر، این دستاوردها را قسمتی از بنیان هایی دانست که در ادامه مسیر توسعه ریاضیات مورد استفاده قرار گرفتند.
این استاد دانشگاه با تکیه بر لزوم بازشناسی مفاخر علمی کشور اضافه کرد: هدف از برگزاری چنین همایش هایی آن است که دانشجویان، استادان و محققان با چهره هایی آشنا گردند که در دوره شکوفایی تمدن ایرانی ـ اسلامی نقش علمی داشته اند، اما نام و آثارشان به اندازه برخی دیگر از دانشمندان در فضای عمومی و دانشگاهی مطرح نشده است.
سه نگاه به ریاضیات در تمدن ایرانی ـ اسلامی
بخش دیگری از مباحث همایش به نسبت ریاضیات با فلسفه، عرفان و اندیشه تمدنی اختصاص داشت؛ موضوعی که سخنران دانشگاه تهران با بررسی دیدگاه های یونانیان و اندیشمندان دوره اسلامی به آن پرداخت.
این استاد دانشگاه با اشاره به سه رویکرد اصلی در برخورد با ریاضیات در یونان باستان، از نگاه کاربردی و برهانی، رویکرد عرفانی فیثاغورسیان و دیدگاه فلسفی افلاطون سخن گفت و توضیح داد که ریاضیات در آن دوره تنها ابزاری برای محاسبه و اندازه گیری نبود، بلکه در شناخت جهان و نسبت انسان با حقیقت هم جایگاه داشت.
وی با اشاره به انتقال این جریان های فکری به تمدن اسلامی، اخوان الصفا، کرجی و ابن سینا را نمایندگان سه رویکرد متفاوت در برخورد با ریاضیات معرفی نمود.
به گفته این استاد دانشگاه، در نگاه اخوان الصفا، ریاضیات با عرفان و اندیشه های فیثاغورسی پیوند داشت؛ در صورتیکه ابن سینا نگاهی فلسفی و برهانی به این دانش داشت و کرجی بیشتر بر جنبه کاربردی ریاضیات تاکید می کرد.
این سخنران با اشاره به رویکرد کرجی توضیح داد: نگاه او به ریاضیات و هندسه، دانشی بود که باید در عمل به کار گرفته شود و بتواند به حفر چاه و رساندن آب به انسان کمک نماید.
وی همینطور با طرح این پرسش که چرا پیوند میان علوم ریاضی، فلسفه و دانش طبیعی در دوره های بعدی کم رنگ شد، بر لزوم بررسی تاریخی این مساله تاکید کرد و آنرا از منظر شناخت فراز و فرود تمدن علمی ایران و جهان اسلام قابل توجه دانست.
میراث علمی که باید از کتابخانه ها به عرصه عمل برسد
آنچه از مباحث طرح شده در این همایش برمی آید، اهمیت توجه هم زمان به دو جنبه از میراث محمد بن حسن کرجی است؛ نخست جایگاه وی در تاریخ ریاضیات و توسعه دانش جبر و دوم فعالیتهای علمی وی در حوزه آب های زیرزمینی و مهندسی آب.
در شرایطی که مدیریت منابع آب، محافظت از ذخایر زیرزمینی و بهره برداری اصولی از ظرفیتهای آبی به یکی از مسایل مهم کشور تبدیل گشته است، بازخوانی آثار دانشمندانی که قرن ها پیش دراین خصوص مطالعه و پژوهش داشته اند، می تواند زمینه ای برای شناخت بهتر تاریخ دانش مهندسی در ایران باشد.
البته استفاده از این میراث صرفا با برگزاری همایش و رونمایی از کتاب محقق نمی شود؛ بلکه نیازمند پژوهش های تخصصی، بررسی تطبیقی آثار تاریخی و ارتباط میان رشته های ریاضی، مهندسی آب و مطالعات تاریخی است تا مشخص شود کدام بخش از دانش گذشتگان قابلیت استفاده در مطالعات و فناوری های امروز را دارد.
بازشناسی محمد بن حسن کرجی از همین منظر اهمیت پیدا می کند؛ دانشمندی که نامش در بین مفاخر کمتر شناخته شده ایران قرار گرفته، اما آثار او یادآور پیوند دیرینه ریاضیات با نیازهای حقیقی زندگی انسان است؛ پیوندی که از محاسبات علمی و شناخت زمین شروع می شود و در نهایت می تواند به تأمین یکی از اساسی ترین نیازهای جوامع انسانی، یعنی آب، منتهی شود.
زادگاه کرجی؛ اختلاف تاریخی میان چند شهر ایرانی
رضا جمالپور نجم آبادی، عضو هیأت علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد کرج، در حاشیه مراسم در گفتگو با خبرنگار خبرگزاری مهر، با اشاره به پژوهش های تاریخی در رابطه با شخصیت محمد بن حسن کرجی اظهار نمود: ایرانی بودن این دانشمند برمبنای مستندات تاریخی مورد تاکید قرار گرفته و انتساب او به محله کرخ بغداد هم در بررسی های تاریخی رد شده است، اما در رابطه با این که زادگاه دقیق او کدام منطقه ایران بوده، دیدگاه های متفاوتی وجود دارد.
وی با اشاره به مطرح بودن چند منطقه همچون کرج همدان، کرج فعلی در استان البرز و کرج ابودلف در استان مرکزی اضافه کرد: در رابطه با انتساب کرجی به این مناطق، استدلال ها و مستندات تاریخی مختلفی طرح شده و هر یک از این مناطق به صورتی با این شخصیت علمی مرتبط دانسته می شوند.
جمالپور نجم آبادی با تکیه بر این که اهمیت اصلی کرجی به هویت علمی و تمدنی او بازمی گردد، اظهار داشت: فارغ از این که زادگاه دقیق او کدام منطقه بوده است، محمد بن حسن کرجی دانشمندی مسلمان و ایرانی است و باید این میراث علمی را در سطح ملی مورد توجه قرار داد.
حسین کلانتری، رییس دانشگاه آزاد اسلامی استان البرز در این همایش، محمد بن حسن کرجی را از مفاخر علمی قرن چهارم و اوایل قرن پنجم هجری معرفی نمود و گفت: این دانشمند ایرانی در حوزه آب های پنهان، نقشه برداری و توسعه جبر و ریاضیات در تمدن ایرانی ـ اسلامی تلاشهای قابل توجهی داشته است. وی با اشاره به اهمیت بازخوانی آثار کرجی اظهار داشت: تجربه های علمی این دانشمند در زمینه منابع آب، بویژه قنات و آب های زیرزمینی، ظرفیت قابل توجهی برای استفاده در مطالعات و فناوری های امروز دارد. وی با اشاره به اینکه کرجی بالاتر از چهار کتاب داشته است، افزود: قسمتی از آثار او به جبر و ریاضیات و بخش دیگر به مبحث آب های پنهان اختصاص دارد و شناخت این آثار می تواند زمینه استفاده از تجربه دانشمندان گذشته در زمینه علم و فناوری امروز را فراهم آورد. رییس دانشگاه آزاد اسلامی استان البرز همچنین از رونمایی دو کتاب در این همایش اطلاع داد و گفت: الکافی فی الحساب و اثری در زمینه جبر و مقابله، با ترجمه استادان دانشگاه آزاد اسلامی در این مراسم رونمایی شدند. در قسمت دیگری از همایش، عزت مسلمین سعدآبادی با اشاره به لزوم معرفی دانشمندان کمتر شناخته شده ایرانی، اظهار داشت: در تاریخ علم ایران شخصیت هایی مانند خوارزمی و ابن سینا بیشتر شناخته شده اند، اما چهره هایی همچون محمد بن حسن کرجی با وجود آثار و موفقیت های علمی، کمتر به جامعه معرفی شده اند. وی با اشاره به جایگاه کرجی در توسعه ریاضیات گفت: یکی از ویژگی های مهم کار علمی او، حرکت از شیوه های هندسی به سمت شیوه های جبری در حل مسائل ریاضی بود؛ نگاهی که امکان حل معادلات را از راه روابط و محاسبات جبری فراهم می کرد. سعدآبادی با اشاره به کارهای کرجی در حوزه توان های منفی و مباحث جبر، این دستاوردها را قسمتی از بنیان هایی دانست که در ادامه مسیر توسعه ریاضیات مورد استفاده قرار گرفتند. این استاد دانشگاه با تأکید بر لزوم بازشناسی مفاخر علمی کشور افزود: هدف از برگزاری چنین همایش هایی آنست که دانشجویان، استادان و پژوهشگران با چهره هایی آشنا گردند که در دوره شکوفایی تمدن ایرانی ـ اسلامی نقش علمی داشته اند، اما نام و آثارشان به اندازه برخی دیگر از دانشمندان در فضای عمومی و دانشگاهی مطرح نشده است. بخش دیگری از مباحث همایش به نسبت ریاضیات با فلسفه، عرفان و اندیشه تمدنی اختصاص داشت؛ موضوعی که سخنران دانشگاه تهران با بررسی دیدگاه های یونانیان و اندیشمندان دوره اسلامی به آن پرداخت. این استاد دانشگاه با اشاره به سه رویکرد اصلی در مواجهه با ریاضیات در یونان باستان، از دید کاربردی و برهانی، رویکرد عرفانی فیثاغورسیان و دیدگاه فلسفی افلاطون سخن گفت و توضیح داد که ریاضیات در آن دوره تنها ابزاری برای محاسبه و اندازه گیری نبود، بلکه در شناخت جهان و نسبت انسان با حقیقت هم جایگاه داشت. وی با اشاره به انتقال این جریان های فکری به تمدن اسلامی، اخوان الصفا، کرجی و ابن سینا را نمایندگان سه رویکرد متفاوت در مواجهه با ریاضیات معرفی نمود. به قول این استاد دانشگاه، در نگاه اخوان الصفا، ریاضیات با عرفان و اندیشه های فیثاغورسی پیوند داشت؛ در صورتی که ابن سینا نگاهی فلسفی و برهانی به این دانش داشت و کرجی بیشتر بر جنبه کاربردی ریاضیات تأکید می کرد. این سخنران با اشاره به رویکرد کرجی توضیح داد: نگاه او به ریاضیات و هندسه، دانشی بود که باید در عمل به کار گرفته شود و بتواند به حفر چاه و رساندن آب به انسان کمک کند. وی همچنین با طرح این پرسش که چرا پیوند میان علوم ریاضی، فلسفه و دانش طبیعی در دوره های بعدی کم رنگ شد، بر لزوم بررسی تاریخی این مساله تصریح کرد و آن را از نظر شناخت فراز و فرود تمدن علمی ایران و جهان اسلام قابل توجه دانست.
منبع: gph.ir
این مطلب را می پسندید؟
(1)
(0)
تازه ترین مطالب مرتبط
نظرات بینندگان gph در مورد این مطلب